मालक व्हायचे की सुरक्षित राहायचे? Equity आणि Preference शेअर्सचे सत्य जाणून घ्या.

 तुम्ही जेव्हा एखादा शेअर खरेदी करता (उदा. Tata Motors किंवा Reliance), तेव्हा तुम्हाला माहित आहे का की तुम्ही नक्की कोणत्या प्रकारचा शेअर घेत आहात?
बहुतेक नवीन गुंतवणूकदारांना वाटते की "शेअर म्हणजे शेअर." पण तसे नाही! शेअर मार्केटमध्ये मुख्यत्वे दोन प्रकारचे शेअर्स असतात: १. Equity Shares (इक्विटी शेअर्स) २. Preference Shares (प्रेफरन्स शेअर्स)
या दोन्हीमध्ये जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. एकाला कंपनीत "मालक" मानले जाते, तर दुसऱ्याला "VIP पाहुणा" मानले जाते. तुमच्यासाठी कोणता शेअर फायदेशीर आहे? चला, हे सोप्या उदाहरणासह समजून घेऊया.

Dividend म्हणजे काय आणि तो कसा मिळतो? संपूर्ण माहिती येथे वाचा

१. इक्विटी शेअर्स म्हणजे काय? (What are Equity Shares?)

Equity Shares (ज्याला 'Ordinary Shares' असेही म्हणतात) हे शेअर मार्केटमधील सर्वात लोकप्रिय शेअर्स आहेत. जेव्हा आपण "शेअर मार्केट" बद्दल बोलतो, तेव्हा ९९% वेळा आपण इक्विटी शेअर्सबद्दलच बोलत असतो.

• खरा मालक: इक्विटी शेअर घेणारा व्यक्ती कंपनीचा 'अंशतः मालक' (Part Owner) बनतो.
• रिस्क आणि रिवॉर्ड: जर कंपनीला खूप नफा झाला, तर इक्विटी शेअर होल्डर्सना खूप फायदा होतो (शेअरची किंमत वाढते). पण जर कंपनी बुडाली, तर यांचे पैसे सर्वात शेवटी मिळतात (किंवा मिळत नाहीत).

इक्विटी शेअर्सची वैशिष्ट्ये:

1. Voting Rights (मतदानाचा अधिकार): इक्विटी शेअर होल्डर्सना कंपनीच्या वार्षिक सभेत (AGM) मतदान करण्याचा अधिकार असतो.
2. अनिश्चित लाभांश (Dividend): यांना डिव्हिडंड मिळेलच याची गॅरंटी नसते. नफा झाला तरच मिळेल.

High Growth: हे शेअर्स मार्केटमध्ये खरेदी-विक्री (Trade) केले जातात आणि याची किंमत वेगाने वाढू शकते.
IPO म्हणजे काय? कंपनी शेअर बाजारात कशी येते ते येथे वाचा

२. प्रेफरन्स शेअर्स म्हणजे काय? (What are Preference Shares?)

नावाप्रमाणेच, Preference म्हणजे 'प्राधान्य'. या शेअर होल्डर्सना कंपनीत काही गोष्टींसाठी इक्विटीवाल्यांच्या आधी प्राधान्य दिले जाते. हे लोक मालकांपेक्षा 'कर्जदारांसारखे' (Lenders) जास्त असतात.

• VIP ट्रीटमेंट: यांना कंपनीच्या कारभारात जास्त रस नसतो, त्यांना फक्त त्यांच्या पैशाशी मतलब असतो.

प्रेफरन्स शेअर्सची वैशिष्ट्ये:

1. Fixed Dividend (फिक्स लाभांश): कंपनीला नफा होवो किंवा कमी नफा होवो, यांना ठरलेला डिव्हिडंड (उदा. १०%) आधी मिळतो.
2. No Voting Rights: यांना कंपनीच्या मिटिंगमध्ये मतदान करण्याचा अधिकार नसतो (काही विशेष परिस्थिती वगळता).
3. सुरक्षितता: जर कंपनी बंद पडली, तर इक्विटीवाल्यांच्या आधी प्रेफरन्स शेअर होल्डर्सचे पैसे परत केले जातात.    

                            

सोपे उदाहरण: हॉटेलचे मालक vs पार्टनर

समजा, तुम्ही आणि तुमचा मित्र मिळून एक हॉटेल सुरू केले.

• तुम्ही (Equity Shareholder): तुम्ही हॉटेलचे मालक आहात. हॉटेल चालले तर तुम्ही करोडपती व्हाल, हॉटेल बुडाले तर तुमचे पैसे जातील. तुम्हाला हॉटेलचे निर्णय घेण्याचा अधिकार आहे.
• तुमचा मित्र (Preference Shareholder): तो म्हणतो, "मला मालक व्हायचे नाही. मी पैसे देतो, पण मला दरवर्षी १०% नफा नक्की द्या. हॉटेल बुडाले तर माझे पैसे आधी परत करा."

तुलना: Equity vs Preference Shares

वैशिष्ट्य	Equity Shares (मालक)	Preference Shares (VIP)
मालकी हक्क	होय, हे कंपनीचे खरे मालक असतात.	नाही, हे अंशता मालक असले तरी अधिकार कमी असतात.
Voting Rights	होय (मिळतात)	नाही (मिळत नाहीत)
Dividend (लाभांश)	फिक्स नसतो (कमी-जास्त होतो).	फिक्स असतो.
Payment Priority	प्रेफरन्सवाल्यांना दिल्यावर उरलेले पैसे मिळतात.	इक्विटीवाल्यांच्या आधी डिव्हिडंड मिळतो.
Risk (धोका)	खूप जास्त (High Risk).	इक्विटीच्या तुलनेत कमी (Low Risk).
Bonus Shares	मिळू शकतात.	मिळत नाहीत.
मार्केटमधील उपलब्धता	शेअर मार्केटमध्ये सहज खरेदी-विक्री होतात.	रिटेल लोकांसाठी मार्केटमध्ये कमी उपलब्ध असतात.

तुम्ही नक्की कोणता शेअर घ्यावा?

हा सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
Long Term Investment कशी करावी? Step-by-Step Guide येथे वाचा

१. Equity Shares कोणी घ्यावेत?

• जर तुम्हाला मोठी संपत्ती (Wealth) बनवायची असेल.
• जर तुमची रिस्क घेण्याची तयारी असेल.
• जर तुम्हाला कंपनीच्या वाढीचा (Capital Appreciation) फायदा घ्यायचा असेल.
• टीप: आपण Zerodha, Groww वर जे शेअर्स घेतो (Reliance, TCS, Infosys), ते सर्व Equity Shares असतात.

२. Preference Shares कोणी घ्यावेत?

• जर तुम्हाला सुरक्षितता हवी असेल.
• जर तुम्हाला शेअरच्या किमती वाढण्यापेक्षा नियमित उत्पन्नाची (Fixed Income) गरज असेल.
• साधारणपणे, सामान्य माणसे (Retail Investors) प्रेफरन्स शेअर्समध्ये जास्त गुंतवणूक करत नाहीत. हे मोठे संस्थात्मक गुंतवणूकदार (Institutions) किंवा बँकांसाठी असते.

                             

FAQs (सतत विचारले जाणारे प्रश्न)

प्रश्न १: मी प्रेफरन्स शेअर्स डिमॅट खात्यातून घेऊ शकतो का? 

उत्तर: होय, काही कंपन्यांचे प्रेफरन्स शेअर्स मार्केटमध्ये लिस्टेड असतात (उदा. Tata Steel चे काही जुने प्रेफरन्स शेअर्स होते), पण त्यांचे प्रमाण खूप कमी असते. आणि त्यात लिक्विडिटी (खरेदी-विक्री) खूप कमी असते.

प्रश्न २: कंपनी बंद पडली तर काय होते? 

उत्तर: कंपनी बंद पडताना संपत्ती विकून जे पैसे येतात, ते सर्वात आधी कर्जदारांना (बँका) दिले जातात. त्यानंतर Preference Shareholders ना दिले जातात. आणि शेवटी काही उरले, तरच Equity Shareholders ना मिळतात.

प्रश्न ३: सर्वात जास्त परतावा (Returns) कशात मिळतो? 

उत्तर: Equity Shares मध्ये. कारण प्रेफरन्स शेअर्सचा डिव्हिडंड फिक्स असतो, पण इक्विटीमध्ये शेअरची किंमत १० पटीने वाढू शकते (उदा. MRF, Eicher Motors).

Conclusion (निष्कर्ष

मित्रांनो, शेअर मार्केट हे प्रामुख्याने Equity Shares चे मैदान आहे.

जर तुम्ही तरुण असाल आणि तुम्हाला भविष्यासाठी पैसे वाढवायचे असतील, तर Equity Shares हाच तुमच्यासाठी सर्वोत्तम पर्याय आहे. Preference Shares हे सुरक्षित आहेत, पण त्यात तुम्हाला शेअर मार्केटची खरी 'जादू' (कंपाउंडिंग आणि ग्रोथ) अनुभवायला मिळत नाही.

त्यामुळे, जेव्हा तुम्ही पुढच्या वेळी "Buy" बटण दाबाल, तेव्हा लक्षात ठेवा की तुम्ही त्या कंपनीचे 'Equity Partner' (मालक) बनत आहात!